AYRIM (TANILAMA) TESTLERİNİN BİRLİKTE KULLANIMDA ORTAK DOĞRU TANILAMA DÜZEYLERİNİN, FARKLI HASTALIK SIKLIKLARI İÇİN BENZETİM ÇALIŞMASI İLE KESTİRİMİ

Mustafa ŞENOCAK, Ömer UYSAL, Necdet SÜT, Arzu BAYGÜL

15. İstatistik Araştırma Sempozyumu 2006


Çeşitli hastalıkların varlık veya yokluğunun saptanmasında kullanılan, bu yönde yeterince güvenilir ayırt edici özelliği olduğu kanıtlanmış olan yöntemlere genel olarak “Ayrım-tanılama- testleri” adı verilir. Görünürde sağlıklı olan ancak hastalığı taşıması olası olan bireylerle bu hastalığı taşımayan bireyleri ayırmaya olanak sağlayan yaklaşımlarla (Tarama testleri), hasta olduğunu düşündüren belirtiler gösteren olgularda bu kanıyı kesinleştirmek amacı ile kullanılacak yöntemler (Tanı testleri) çeşitli özellikleri açısından birbirinden farklılık gösterirler. Belli bir hastalık için bile, değerlendirmenin yapılacağı koşullara uygun olarak (alan-klinik, ucuz-pahalı, zor-kolay, acil-süreli, girişimli- sorgulamalı, vs. ) farklı yöntemler de kullanılabilmektedir. Konu ne olursa olsun yapılan testler koyduğu tanının doğruluğu ve gerçeği ayırt edebilme yönğnden güvenilir olmalıdır. Ancak bu şekilde sağlıklı kişilere gereksiz tedavi uygulanması önlenir ya da hastalık taşıyan kişilere gereken tedavinin uygulanması sağlanır. Bu sonuçların sağlanabilmesi açısından testlerin, Duyarlılık (Sensitivite), Özgüllük (Spesifisite) Yanlış Negatif ve Pozitif tanılama oranları, Doğruluk gibi “Özünlü geçerlilik ölçütlerinin” bilinmesi ve yeterli düzeyde olması gerekir. Klinik uygulamadaki yeri ve karar güvenilirliği açılarından ise testlerin PKD (Pozitif kestirim değeri), NKD (Negatif kestirim değeri) gibi “Kestirim ölçütleri” büyük önem taşır. Bu sonuncuların diğerlerinden farkı ilgilenilen hastalığın sıklığından çok etkileniyor olmalarıdır.

Hiçbir testtin ne kadar yüksek güvenilirlikte oluyrsa olsun tartışılmaz kesinlikte sonuçlar üretmediği, üstelik kararlarda yaşamsal önem taşıyan PKD ve NKD özelliklerinin hastalık sıklığından etkilendiği de düşünülürse, daha doğru yargılamalar için aynı hastalığa yönelik farklı testlerin ortak kullanımı gündeme gelmiştir. Bu yönde, testler “bağlayıcı” (hepsinin aynı yönde karar üretmesi-“ve” eklentisi) veya “koşullu” (birinin bile hastalık tanısı koyması – “veya” eklentisi) olarak birlikte kullanılmaktadırlar. Klinik uygulamada, hekimlerin, bağlayıcı olarak kullanılacak testlerin özelliklerine göre ve ilgilendikleri hastalığın bildikleri yaklaşık sıklığına göre, eldeki verilerle karar vermeierine yardımcı olacak olasılık listelerinin üretilmesi son derece yararlı olacaktır.

Çalışmamızda, farklı duyarlılık ve özgüllüklere sahip ayrım testlerinin (2 test) koşut ve bağlayıcı ortak kullanımı ile elde edilen sonuçların, Pozitif ve Negatif kestirim değerleri açısından sonuçlarını, farklı hastalık sıklığı (prevalanas) düzeyleri için, bir benzetim (simülasyon) çalışması içinde irdelemeyi amaçladık.

Değerlendirmede kullanılan sanal test çiftlerinin kavramsal değerleri gerçek ortamlarda kullanılacak testlerin özelliklerine yakın olarak öngörüldü ve yakın veya uç yetenekli testler tasarlanarak 4 farklı test çifti benzetimde kullanıldı. Hastalık sıklığı olarak ise %1’den %90 aralığına dek değişen 8 basamak seçenek ile çalışılarak her koşul için 50 benzetimin ortalamaları saptandı.

Sonuçta elde edilen değerlerden oluşturulan çizelgelerin, klinik uygulamada karşılaşılabilecek ayrım testi çiftlerine olabildiğine yakın örnekler oluşturabileceği ve farklı hastalık sıklıkları açısından hekime, çifte PKD ve NKF düzeylerini yansıtarak karar verme noktasından çok yararlı olacağı düşüncesindeyiz.

Anahtar Kelimeler: Tanı testleri, Özgüllük, Duyarlılık, Pozitif Kestirim Değeri, Negatif Kestirim Değeri, Prevalans, Sıklık